پدافند غیر عامل سال تحصیلی 1402 -1401

جمهوری اسلامی ایران، همواره بنا به دلایلی چون اتکا به پایبندی نظام به دین مبین اسلام و مبانی آن، موقعیت ژئوپولیتیک و جغرافیای سیاسی، و بهره مندی از منابع عظیم نفت و گاز و ورود ایران به عرصه های نوین فناوری همچون غنی سازی اورانیوم، فناوری های نانو و هسته ای، مورد تهدید مزمن و پایدار برخی کشورهای متخاصم قراردارد.

پدافند غیرعامل به عنوان نیاز اصلی و سیستم دفاعی است که خداوند در خلقت بسیاری از جانداران قرارداده به طوری که بر اساس اصول اختفاء، استتار، پوشش و فریب به دفاع از خود و رفع تهاجم می پردازند. هدف از دفاع غیرعامل، استمرار فعالیت های زیربنایی، تامین نیازهای حیاتی، تداوم خدمات رسانی عمومی و تسهیل اداره کشور در شرایط تهدید و بحران، تجاوز خارجی و حفظ بنیه دفاعی به رغم حمالت خصمانه و مخرب دشمن از طریق اجرای طرح های پدافند غیرعامل و کاستن از آسیب پذیری منابع انسانی و مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس کشوراست. قابلیت پدافند غیرعامل، ایجاد بستر مناسب توسعه پایدار کشور، هم راستا با سیاست های تنش زدایی، پایدارترین و ارزان ترین شیوه دفاع، مناسبترین راهکار افزایش آستانه مقاومت ملی، پشتوانه اقتدار ملی، یکی از مهمترین ابزارهای بازدارندگی، بهترین و مناسب ترین شیوه کاهش مخاطرات و کاهش آسیب پذیری، صلح آمیزترین روش دفاع و فطری ترین عنصر دفاعی بشر در برابر حوادث است.

ماموریت پدافند غیرعامل کشور

{پدافند غیرعامل مکمل پدافند ملی و همه جانبه کشور، صلح آمیزترین و اثر بخش ترین روش دفاعی است که کاهش آسیب پذیری زیر ساختهای ملی و مراکز حیاتی ، حساس و مهم و پایداری ملی را در پی دارد.}

{ پدافند غیرعامل از طریق توسعه ظرفیت های دفاعی و ارتقا آستانه تحمل ملی، ضمن افزایش توان بازدارندگی ملی و مقاومت مردمی، با افزایش هزینه تهاجم ، تردید اساسی را در اراده آفندی دشمن ایجاد می نماید.}

هرگونه آلودگی از نوع ویروسی یا میکروبی که به وسیله آذوقه یا هر نوع نیازمندی‌های طبیعی توسط دشمنان به کشور وارد شود، تهدید زیستی به شمار می‌رود و مجموعه اقداماتی که در جهت کاهش آسیب‌پذیری جامعه و حفظ سرمایه انسانی انجام می‌شود، پدافند غیرعامل است.

یکی از حوزه های مهم پدافند غیرعامل، پدافند زیستی است. پدافند زیستی، مجموعه ای از اقدامات از قبیل رصد و پایش، آشکار سازی، هشداردهی، تشخیص و تصمیم وعملیات، کنترل، مدیریت بحران، حفاظت و پیشگیری، امداد و نجات، درمان، بازیابی و بازتوانی منابع، محدود سازی و رفع آلودگی در برابر تهدیدات زیستی است که موجب حفاظت از سرمایه های ملی در برابر تهدیدات زیستی و کاهش آثار و عواقب ناشی از آنها می گردد. طیف وسیعی از سازمان ها و وزارت خانه های کشور به عنوان متولی توسعه پدافند غیرعاملی زیستی هستند که یکی از مهمترین این وزارت خانه ها، وزارت جهاد کشاورزی است که ماموریت آن توسعه پدافند زیستی با محوریت دام و گیاه و تامین امنیت غذایی کشور می باشد.

انواع تهدیدات زیستی {1 -انسان 2 -دام 3 -نباتات 4 -آب آشامیدنی 5 -محیط زیست و منابع طبیعی 6 -غذا و دارو و صنایع مرتبط با آن}

وقتی صحبت از تهدیدات زیستی می‌شود، منظور تهدیدات طبیعی از جمله زلزله و سیل نیست، بلکه منظور تهدیدات انسان ساز است که توسط دشمن، عوامل دست نشانده دشمن در داخل و عوامل انسانی به طور ناخواسته پیش می‌آید، چون اولویت نخست پدافند غیرعامل زیستی حفظ جان انسان‌ها و به عبارتی حفظ سرمایه انسانی کشور است، لذا حتی اگر عوامل زیستی ناخواسته ایجاد شود و جان انسان را تهدید کند، به نظر پدافند غیرعامل نوعی تهدید تلقی می‌شود. دشمن از این طریق جمعیت را دچار مشکل می‌کند و به موجب آن هزینه‌های کشور مورد حمله را افزایش میدهد.

جنگ زیستی: استفاده آشکار یا پنهان از تسليحات زیستی عليه منابع انسانی و یا زیرساختهای اقتصادی که توستط یک کشور متخاصم و با هد وارد نمودن ضربه نظامی، از بين بردن مقاومتت، تحميتل خستارات اقتصادی و خدشه دار نمودن امنيت ملی کشور انجام می گيرد.

با توجه به افزایش سهم مواد شیمیایی در زندگی مردم از یک سو و رشد و توسعه صنایع شیمیایی و پتروشیمیایی درکشور از سوی دیگر اهمیت و ضرورت توجه به پدافند شیمیایی دو چندان می گردد. ضمن آنکه همچنان تهدیدی به نام استفاده از تسلیحات شیمیایی از سوی دشمن و به ویژه گروه های تروریستی وجود دارد.

هر چه حوزه های دانش و فناوری تخصصیتر میگردد، تهدیدات و آسیبهای آن نیز خاصتر میشود و براین اساس لازم است تا اقدامات پیشگیرانه و پدافندی، متناسب با آن تعریف گردد. موضوعی که در خصوص تهدیدات شیمیایی بسیار محسوس و قابل توجه است.

فارغ از تهدیدات و حوادث شیمیایی با منشاء داخلی مانند آنچه در اثر خلاء یا عدم اجرای قوانین شکل می گیرد یا موارد ناشی از موضوعات فرایندی، مهمترین تهدیدات شیمیایی با منشاء خارجی در شرایط غیرجنگی، ممکن است با اهداف اقتصادی یا با پیامد امنیتی بر کشور تحمیل گردد. در چنین شرایطی، سطح تابآوری زیرساخت‌های صنعتی و اقتصادی کشور چه از منظر فنی و مهندسی یا کالبدی و چه از منظر مدیریتی تعیین‌کننده است. از طرفی برخی تهدیدات شیمیایی دشمن، ممکن است صرفا با هدف ایجاد ناامنی و آشوب توسط گروههای تروریستی یا معاند صورت پذیرد. در چنین شرایطی، مراکز جمعیتی ممکن است هدف اقدامات کموتروریستی یا خرابکاری قرار گیرد.

ایجاد مصونیت و کاهش آسیبپذیری، پیشگیری و آمادگی در برابر تهدیدات، کشف و شناسایی، امداد و نجات، درمان، رفع آلودگی و... نیازمند استفاده از روشهای علمی بر پایه دانش بومی روز میباشد که از اهداف پدافند شیمیایی است.

پدافند غیرعامل در رویکرد اساسی خود صیانت از زیرساخت‌ها و حفاظت از مردم را در دستور کار دارد. در یک کلام مهمترین هدف پدافند غیرعامل کاهش آسیبپذیریها و به حداقل رساندن اثر تهدیدات است.

با توجه به افزایش سهم مواد شیمیایی در زندگی مردم از یک سو و رشد و توسعه صنایع شیمیایی و پتروشیمیایی درکشور از سوی دیگر اهمیت و ضرورت توجه به پدافند شیمیایی دو چندان میگردد. ضمن آنکه همچنان تهدیدی به نام استفاده از تسلیحات شیمیایی از سوی دشمن و به ویژه گروههای تروریستی وجود دارد.

در طول تاریخ بارها از سلاح شیمیایی استفاده شده است که یکی از فاجعه بارترین آنها در عصر حاضر ‌است. آمار جانبازان و شهدای حملات شیمیایی در دوران دفاع مقدس نشان می‌‎دهد که کشور ما به چه میزان قربانی استفاده از سلاح شیمیایی بوده ‌است. متاسفانه این حملات فاجعه بار، همه پس از تصویب کنوانسیون های منع استفاده و گسترش سلاحهای شیمیایی روی داده است و این نشان از عدم صداقت مدعیان دروغین حقوق بشر دارد که همچنان از تسلیحات شیمیایی به عنوان یک سلاح مخرب علیه ملتهای مستقل استفاده میکنند.

از همینرو نباید به این کنوانسیون ها که در واقع ابزاری در دست کشورهای ابرقدرت و زورگو علیه سایر کشورهاست دلخوش بود. باید خود دست به کار شویم و کمر همت ببندیم. برای آمادگی در برابر چنین تهدیداتی ما نیازمند دستیابی به یک نظام جامع سلامت در حوزه پدافند شیمیایی هستیم و در کنار آن باید صنعت پدافند شیمیایی را نیز ایجاد کنیم تا آنچه مورد نیاز کشور است در داخل تولید گردد. خوشبختانه در ششمین دوره نمایشگاه صنایع بومی پدافند غیرعامل شاهد رویش شرکتهای خلاق و دانشبنیان به ویژه در بخش پدافند شیمیایی بودیم.

تشکیل نظام جامع سلامت شیمیایی یک الزام است تا با آموزش به نیروهای نظامی، غیرنظامی و مردم، توانمندی مقابله با بحران شیمیایی را ارتقا دهیم و در مواقع لزوم بتوانیم بر بحرانها غلبه کنیم. با تشکیل این نظام سلامت، در قطب‌های صنایع شیمیایی، مراکز درمان مربوط به بیماری شیمیایی ایجاد میگردد و نیروهای تخصصی در این حوزه پرورش خواهند یافت. همچنین یکی از ارکان این نظام سلامت ایجاد یک شبکه اطلاعرسانی است تا به همه افراد جامعه به ویژه مردم و کارکنانی که در نزدیک مراکز حساس هستند یا با آن سر و کار دارند آموزش‌های لازم داده شود به گونهای که آموزش اقدامات پیشگیرانه و مدیریت بحران‌های شیمیایی به صورت فرهنگ نهادینه گردد.

پدافند غیرعامل اقتصادی را می‌توان در بطن اقتصاد دانش‌بنیان جست و اگر معنای پدافند غیرعامل را طراحی یک عملیات پیشگیرانه تعریف کنیم، دانش یک عامل دفاعی است

ادبیات «پدافند غیرعامل اقتصادی» را می‌توان در بطن اقتصاد دانش‌بنیان جست و اگر معنای پدافند غیرعامل را طراحی یک «عملیات پیشگیرانه» تعریف کنیم، این اقتصاد دانش‌بنیان است که می‌تواند بنیان اقتصاد کشور را تقویت و در برابر هجمه دشمنان مدافع باشد.

تجارت و اقتصاد دانش بر خلاف تجارت سایر کالاهای فیزیکی مثل سرمایه، دارایی‌های مادی و منابع طبیعی از کمیت آن نمی‌کاهد و می‌توان از آن بارها استفاده کرد.

با توجه به رویدادهای بین‌المللی، باید دانست که امروز جهان شاهد موج جدیدی از مفاهیم دانش‌بنیان است و ما نیز باید در راستای اقتصاد مقاومتی، همگام با این، موج تغییر و تحولی جدید در اقتصاد کشور به وجود بیاوریم زیرا دیگر با صنایع سنتی و اقتصاد نفتی و دولت‌بنیان نمی‌توان در برابر هجمه‌ها و پاتک‌های اقتصادی بیگانگان مصون ماند.

از ملزومات نیل به اقتصاد دانش‌بنیان بومی، رسیدن به دانشگاه بومی است. دانشگاه بومی سؤالات و عناوین پایان‌نامه‌ها را از بطن چالش برانگیز جامعه می‌گیرد همانطور که دانشجوی مهندسی بومی باید سؤالات خود را از بطن صنایع خودروسازی و فولاد می‌گیرد.

به‌نظر می‌رسد با پاسخ دانشگاه به سوالات برگرفته از جامعه و صنعت ابتدا شکوفایی نیروی نخبگانی داخلی به‌ ثمر می‌نشیند و در نهایت همین ثمرات، حافظ امین سرمایه‌های کشور می‌شود و مفهوم «پدافند غیرعامل اقتصادی» مگر غیر از حفظ سرمایه‌های مادی و معنوی یک کشور است؟

اعتماد واحدهای صنعتی به دانشگاه‌ها و دانشجویان نخبه برای استفاده از ظرفیت دانشجویان و استادان به خوبی می‌تواند اقتصاد دانش‌بنیان را در اقتصاد مقاومتی ضمیمه کند..

مقام معظم رهبری در بیانات خود در دیدار با نخبگان علمی با اشاره به لزوم حمایت شرکت‌ها و اقتصاد دانش‌بنیان، ترویج حرکت‌های دانش‌بنیان را در ترویج محصولات این شرکت‌ها دانسته‌اند. دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها بایستی با سرلوحه قرار دادن بیانات معظم له و ایجاد ارتباط سازنده و مسئله‌گرایی حلقه مفقوده صنعت و دانشگاه را از میان بردارند.

برای رسیدن به جایگاه واقعی اعتلای اقتصادی با حفظ ارزش‌های معنوی و سرمایه‌های انسانی جامعه، استقرار یک زیرنظام علمی-اقتصادی بسیار راهبردی به‌نظر می‌رسد. ارکان اقتصاد دانش‌بنیان رابطه مطلوبی با بهره‌وری دارند و پیامد این رابطه،کاهش بیکاری، رونق تولید داخلی، کیفیت بهتر تولیدات و خدمات، اصلاح الگوی مصرف و در اصل تحقق مؤلفه‌های اقتصاد مقاومتی خواهد بود.

امروز کشور نیازمند استقرار یک برنامه «پدافند غیرعامل اقتصادی» است و این مفهوم در بطن اقتصاد دانش‌بنیان نهفته است، زیرا که اقتصاد دانش‌بنیان، کشور را از رخنه اقتصادی مصون و بدنه نخبگانی کشور را به مانند یک لشکر علمی همواره به‌خط نگاه می‌دارد.

حالا که با تعریف پدافند غیر عامل آشنا شدید، می‌توانیم در رابطه نسخه سایبری این نوع دفاع غیرنظامی صحبت کنیم. پیش از اینکه به سراغ تعریف این اصطلاح برویم، ضرورت دارد که با مفهوم امنیت سایبری آشنا شویم.

تعریف امنیت سایبری:«به مجموعه اقداماتی که برای محافظت از سیستم‌ها، شبکه‌ها و برنامه‌های سازمان در مقابل حملات دیجیتالی انجام می‌شود، امنیت سایبری می‌گویند».

درعصر فناوری اطلاعات، زندگی انسان بیش از هر زمان دیگری در طول تاریخ به فناوری گره خورده است. امروزه، برای انجام هر کاری، از ساده‌ترین امور روزمره گرفته مثل خرید کردن، عملیات بانکی، مطالعه، فعالیت‌های هنری و ارتباطات اجتماعی تا پیچیده‌ترین مسائل سازمانی تجاری و حاکمیتی، مثل اداره کسب و کارهای بزرگ، کنترل کارخانه‌ها و فرایندهای آن‌ها، کنترل سامانه‌های دفاعی و تهاجمی نظامی، تأمین امنیت شهروندان، نظارت بر رفتار و عملکرد شهروندان عادی و پرسنل سازمان‌ها، حفاظت اطلاعات و غیره و غیره، به کامپیوترها، شبکه‌های کامپیوتری و نرم‌افزارها وابسته هستیم. این وابستگی، اصطلاحا دیجیتالیزه شدن گفته می‌شود.

با اینکه دیجیتالیزه شدن مهم‌ترین نقش را در پیشرفت علم و فناوری و افزایش رفاه اجتماعی داشته است و نمی‌توان منکر نقش آن در بهینه‌شدن تمامی جنبه‌های زندگی انسان شد، اما وابستگی به کامپیوترها، گوشی‌های هوشمند، اینترنت و نرم‌افزارها، همه ما را در معرض تهدیدات سایبری قرار داده است.
اینترنت و شبکه‌های کامپیوتری به ما امکان می‌دهند تا به راحتی با همدیگر و با تمام مردم دنیا در ارتباط باشیم و امکان جریان آزاد اطلاعات و فناوری را فراهم آورده‌اند. البته، نباید فراموش کنیم که در چنین بستری، دشمنان و مجرمین سایبری می‌توانند به حساس‌ترین بخش‌های زندگی شهروندان و حساس‌ترین بخش‌های سازمان‌های تجاری، دولتی و امنیتی دسترسی پیدا کنند.

همگام با دیجیتالیزه شدن تمامی جنبه‌های زندگی انسان، مفاهیمی مثل هک کردن و جنگ سایبری نیز به وجود آمده و رشد کردند. در واقع، امروزه در مرحله‌ای از دیجیتالیزه شدن قرار داریم که نه تنها زندگی شخصی شهروندان، بلکه تقابل‌های نظامی کشورها نیز تا حد زیادی، مجازی شده است.
در دوران جدید، شاهد این هستیم که کشورهای رقیب به جای تقابل مستقیم و پرهزینه با همدیگر، وارد جنگ سایبری شده‌اند و در سکوت نسبی خبری، به زیرساخت‌های همدیگر آسیب می‌زنند. بدون شک، اخباری که گاه و بی‌گاه از هک شدن زیرساخت‌های کشور ما و کشورهای دیگر منتشر می‌شوند فقط بخش کوچکی از حملات سایبری هستند که کشورها علیه منافع همدیگر انجام می‌دهند و اخبار خیلی از فجایع سایبری منتشر نمی‌شود.

پدافند غیرعامل سایبری به مجموعه اقدامات غیرنظامی، فنی و مدیریتی گفته می‌شود که برای مقابله با تهدیدات سایبری در مراکز حیاتی، حساس و مهم کشور انجام می‌شوند. مأموریت‌های سازمان پدافند غیرعامل در حوزه امنیت سایبری و IT شامل موارد زیر است:

۱- جلوگیری از به سرقت رفتن اطلاعات حساس و محرمانه کشور
۲- تأمین امنیت سایبری شبکه‌های الکترونیکی و سامانه‌های داخلی و سازمانی که برای مدیریت کشور و خدمات‌رسانی به مردم انجام می‌شوند
۳- تأمین امنیت جامعه با ایجاد حس اطمینان و اعتماد در مردم
۴- تضمن کارایی شبکه‌های و سرویس‌های آنلاین خدمات عمومی
۵- مقابله با تهاجم فرهنگی و مشارکت در جنگ نرم
۶- افزایش امنیت و ثبات برای تبادل اطلاعات در کشور

پدافند غیرعامل سایبری می‌تواند با نظارت بر تمامی سازمان‌های حیاتی، حساس و مهم در کشور، نقاط ضعف امنیت سایبری در چنین سازمان‌هایی را شناسایی کند و به آن‌ها دستور دهد تا نقاط ضعف کشف شده را برطرف کنند و سطح امنیت سایبری خود را به استانداردهای مورد نظر این سازمان برسانند.
همچنین، سازمان‌های تجاری و غیر دولتی نیز می‌توانند از مشاوره‌های سازمان پدافند غیرعامل در موضوع حساس امنیت سایبری استفاده کنند تا بخش بخش صنعت و تجارت نیز در مقابل حملات سایبری مصون بماند

هفته پدافند غیرعامل

هشتم آبان ماه، سالروز فرمان مقام معظم رهبری برای تشکیل کمیته دائمی پدافند غیرعامل است. این روز در تقویم رسمی کشور نیز با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی بنام روز پدافند غیرعامل نامگذاری شده است. بر همین اساس هرساله ایام نیمه آبان به عنوان هفته پدافند غیرعامل با استفاده از ظرفیت‌های لشکری و کشوری در چهار سطح ملی، دستگاهی، استانی و شهری برنامه‌های نکوداشت پدافند غیرعامل با رویکرد تبیینی و ترویجی برگزار میشود.

عناوین روز‌های هفته پدافند غیرعامل

شنبه ۸ آبان - پدافند غیرعامل، ایران پایدار

یکشنبه ۹ آبان - پدافند زیستی، مدافع حریم سلامت

دوشنبه ۱۰ آبان - پدافند سایبری، حکمرانی در قلمرو ملی

سه‌شنبه ۱۱ آبان - پدافند مردممحور، ایران قوی و آماده

چهارشنبه ۱۲ آبان - پدافند شهری، شهر آماده و پایدار

پنجشنبه ۱۳ آبان - پدافند اقتصادی، صنعت پایدار، تولید ملی

جمعه ۱۴ آبان - پدافند پرتوی، مصون سازی فناوری پیشران.

پدافند غیرعامل یا پدافند ناکُنش‌گر نوعی دفاع غیر نظامی است؛ و به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که به جنگ افزار نیاز ندارد و با اجرای آن می‌توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی جلوگیری نموده یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد.

پدافند غیرعامل به معنای کاهش آسیب‌پذیری در هنگام بحران، بدون استفاده از اقدامات نظامی و صرفاً با بهره‌گیری از فعالیت‌های غیرنظامی، فنی و مدیریتی است.

در پدافند ناکنشگر تمام نهادها، نیروها، سازمان‌ها، صنایع و حتی مردم عادی می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند در حالیکه در پدافند عامل مانند سیستم‌های ضدهوایی و هواپیماهای رهگیر، تنها نیروهای مسلح مسئولیت برعهده دارند.

پدافند ناگنشگر در شبکه‌های توزیع به اصولی پیشگیرانه ای گفته می‌شود که با انجام آنها ضریب اطمینان شبکه بالا رفته و در مواقع بحران آسیب وارده کاهش می‌یابد.